ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਓਸ਼ੋ

ਕੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਾਂ, ਓਸ਼ੋ, ਕਿ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?

ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਵੀ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਜਨਮਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤਾ ਅੰਦਰੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੜਦਿਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮੂਰਤਕਾਰ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਛੈਣੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਠੋਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰਾ ਚੱਟਾਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੱਥਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤਾ, ਆਤਮਾ, ਅਸਤਿਤਵ ਅਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਭਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੌਣ ਹੈ…

ਬਾਊਲ, ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ, ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ? ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਓ।

ਸੀਮਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖਮ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ: ਇੱਕ Tantrika, ਇੱਕ Baul, ਅਤੇ ਇੱਕ Bhakta। Sufi, Bhakta ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। Sufi, ਮੁਹੰਮਦੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ Bhakta ਹੈ; Bhakta, ਹਿੰਦੂ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ Sufi ਹੈ। Bhakta ਅਤੇ Sufi ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਅੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਹੈ। Sufi ਮੁਹੰਮਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, Bhakta ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ—ਇੱਕ Baul, ਇੱਕ Tantrika ਅਤੇ ਇੱਕ Bhakta—ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ: ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਮ, ਜੋ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। Tantrika ਕਾਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ Tantrika ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਇੱਕ ਉਲਝਣ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ…

ਪਿਆਰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਰਮ-ਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਰਮਜਨਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕ ਘੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਧ ਘ੍ਰਿਣਾ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਘ੍ਰਿਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਘ੍ਰਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪ੍ਰੇਮ। ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੀ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਹੰਕਾਰ ਕੋਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਕੋਈ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੱਦਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ…

ਓਸ਼ੋ, ਗੁਰਜੀਏਫ਼ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ: “ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ”?

ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾ ਲਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਲੋਕ ਹਨ! ਉਹ ਰੂਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਪਰ ਜਾਰਜ ਗੁਰਜੀਏਫ਼ ਦਾ ਕਥਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਗਲਤ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ; ਇਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਅੰਤ ਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੋ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਆਰ ਪਰਿਧੀ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਰਿਧੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹੋ: ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋ -- ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਰਿਧੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ -- ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੰਤ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋ…

ਓਸ਼ੋ, ਪ੍ਰੇਮ-ਮਸਤ ਮੀਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸੁਕਰਾਤ—ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਤਾ। “ਪਿਵਤ ਮੀਰਾ ਹੰਸੀ ਰੇ!”—ਪੀਦਿਆਂ ਮੀਰਾ ਹੱਸੀ! ਪਰ ਸੁਕਰਾਤ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਕਿਉਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ!

ਉਮਾਸ਼ੰਕਰ ਭਾਰਤੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਮੀਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਾਵਟ ਸੀ—ਇਸੇ ਲਈ “Pivat Meera hansi re!” ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਕਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਹੀ ਸੀ। ਸੁਕਰਾਤ ਹੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਹੈ। ਮੁੱਲਾ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖਰੀਦਿਆ, ਪੀ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ…” ਉਸ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ—ਉਹੀ ਕਮਰਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਕੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ? ਗਿਆਰਾਂ ਵੱਜੇ, ਬਾਰਾਂ, ਇੱਕ, ਦੋ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੂੰਢੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਵੇਖੇ ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਚੂੰਢੀ ਨਾਲ ਦਰਦ ਹੋਇਆ—ਸਾਫ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਤਾਂ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ—ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ! ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਰਦੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਝੰਝਟਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ…

ਓਸ਼ੋ, ਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ, ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਜਨਨੀ? ਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਫੁੱਲ? ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਅੰਤ? ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ?

ਕਲੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਲੱਗ ਹਨ। ਕਲੀ ਕਲੀ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਬਣਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਬੀਜ ਬੀਜ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੁੱਖ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਬਣੇਗਾ ਹੀ। ਬੀਜ ਵੱਖਰਾ ਹੈ—ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਰੁੱਖ ਤਦ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਤਦ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਦੂਜਾ ਕਦਮ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬੀਜ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਮਰਨਾ; ਕੇਵਲ ਤਦ ਹੀ ਰੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਜੇ…