Shiksha Main Kranti #17

ਸਮਾਜ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੇਖ ਸਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ, ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰਿਆ, ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਉਹ ਦੇਖ ਸਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਬਣੇ ਬਿਨਾ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੀ ਰਹੇਗਾ; ਜੇ ਉਹ ਦੇਖ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰਲ ਬਣੇ ਬਿਨਾ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ—ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਿਰ ਸਮਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੇ ਕੀ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਸਮਾਜ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗੀ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ; ਉਹ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਪੱਥਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਦ ਤੱਕ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਯਾਮ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਤਦ ਹੀ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਰੁਕ ਜਾਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਤੜਪ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੂਜੇ ਪਾਰ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਝਲਕ ਵੀ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ; ਬਲਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਤੁਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਜੋ ਅਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਣ ਦੀ ਧੁਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਵੇਗ ਜਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ। ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਾਡੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੀ ਸਾਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ: ਅਸੀਂ ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ! ਜਦ ਤੱਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਮਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਕੋਲ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਕੋਲ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਝੂਠੇ ਲਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਕੋਲ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਹਾਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਹਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦਰਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਖਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਜੋ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਵਹਿ ਜਾਵੇਗਾ, ਭਾਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਵੇਗਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਓਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਬਾਹਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ—ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੂਰੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਾਂ, ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਲਾਇਨ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ escapism ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤਦੋਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਬੀਜ ਨੂੰ ਲਓ: ਮਾਲੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੀਜ ਡਰ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਹੇ, “ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਠੀਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਤਾਂ ਬੀਜ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟੇਗਾ। ਜਾਂ ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਬੀਜ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਅੰਕੁਰ ਨੂੰ ਫੁੱਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੰਕੁਰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ; ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਅੰਕੁਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ।

ਜੀਵਨ ਹਰ ਪਲ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਹਰ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਲਾਇਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਆਤਮਾਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਵੀ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਵੀ ਪਲਾਇਨ ਨੂੰ ਲੁਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਲਾਇਨ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ—ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਤੇ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ, ਉਸ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਲਾਇਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਲਾਇਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਭਰਿਆ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾਈਏ ਜਾਂ ਨਾ ਬਣਾਈਏ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਉੱਠ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭੱਜ ਜਾਈਏ—ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਵੇਗਾ।

ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੱਲ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਖੁਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੱਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ। ਹੱਲ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੱਜਣ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੂਝਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੋਣ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ—ਭੱਜੋ ਨਾ। ਜੋ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ “ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।” ਤਾਂ ਨਾ ਫਸੋ—ਪਰ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਓ—ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਪੀੜਾ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਮਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਦਰਦ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਅਣਜਾਣੀ, ਅਪਰਿਚਿਤ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੁੱਖ ਦਾ ਆਰਾਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੀ ਹੈ! ਮਾਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਦਰਦ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਰਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਦਰਦ ਸਰੀਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਰਦ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਅਸਤਿਤਵਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਸਹਾਇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਮਾਂ ਖੂਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਉਹ ਹੋਰ ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਜਾਂ ਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਚੋਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਲੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਜਨਮ ਲਵੇ; ਬਾਕੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਗੇ: “ਬਹੁਤ ਝੰਝਟ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਨਮ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਬੱਚਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

ਦੂਜਾ ਜਨਮ, ਜਿਸ ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਏ, ਤਾਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕ dvija, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ ਪਹਿਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ Brahmin ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਨਾਲ। ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਸਾਡੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਾਂਗੇ; ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਾਨੂੰ ਜਨਮ ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸਾਨੂੰ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਭੱਜ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਵਾਂਗੇ—ਪਰ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਜੂਝਦੇ ਅਤੇ ਲੜਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਲਾਇਨ ਆਤਮ-ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ; ਇਹ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਅਸੀਂ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਵੱਡੀਆਂ ਅਸੀਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਲੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੜਨ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਆਕਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਲੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਕਲਪ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਜੇ ਸੰਕਲਪ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਸੁੱਕੜ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੇ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਉਸਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਪੂਰਨ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਰੁਕਾਵਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਾਡਾ ਸੰਕਲਪ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ—ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਭੱਜ ਜਾਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਵੀ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਹ ਠੀਕ ਇਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਪਲਾਇਨਵਾਦੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਜਨਮਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਿਆਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੜਦਿਆਂ—ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੂਰਤਕਾਰ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਛੈਣੀ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਥਰ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਠੋਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰਾ ਪੱਥਰ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੱਥਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਵਿਅਕਤਿਤਾ, ਆਤਮਾ, ਹੋਂਦ ਅਜੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਆਨੰਦ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਜੋਤ ਤੋਂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਣ ਹੀ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਆਨੰਦ ਖਿੜਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ; ਉਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਝੂਠਾ ਦਿਖਾਵਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਲਾਇਨ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਚ ਪਹਿਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਉਸ ਦਾ ਬਚਾਅ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਝਗੜੇ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਹੇਗਾ, “ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੋਸਤ ਹਾਂ; ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ।” ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਵਿਉਂਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।

ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਏਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਲਈ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਉਪਾਅ ਹੈ। ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਆਪ ਹਿੰਸਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਇਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਹਿੰਸਕ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਇਰਾਂ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਕਵਚ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਹਿੰਸਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਹਿੰਸਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਚਾਅ ਵਜੋਂ ਅਹਿੰਸਾ ਅਪਣਾਏਗਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ।

ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਨਾਮ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਂਗ ਲੜਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਧੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਂਗ ਜੂਝਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਪਾਹੀ ਹੈ ਨਾ ਸਾਧੂ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੈ—ਕਮਜ਼ੋਰ—ਅਤੇ ਭੱਜ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਪੁੰਸਕਤਾ, ਇੱਕ ਅਧਰੰਗ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇਗਾ। ਉਸ ਨਪੁੰਸਕਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਨਹੀਣ ਹੋਵੇਗੀ।

ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜੀਵੰਤ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਿਉਂਦਾ। ਉਸ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਰਣਮਈ ਚਮਕ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਵਚ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਪਿਆਰ ਦਾ ਤੇਰੇ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਰੀ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇਂ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵਗਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਸਲੀਬ ਉੱਤੇ ਯਿਸੂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇਗਾ, “ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” ਮੌਤ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇ ਪਿਆਰ ਕਵਚ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਨਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ।

ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿਆਰਮਈ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਪਿਆਰ ਵੰਡਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੱਭਣਾ; ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਾ ਲੱਭਣਾ—ਬਲਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ—ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੱਭਣਾ।

ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਹੈ: ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰੇ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇ। ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਈਰਖਾ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਪੀੜ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਉਹ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੁਆਦ, ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਆਨੰਦ ਚੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨਗੇ, “ਤੇਰਾ ਘਰ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ,” ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਛਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਅੱਗ ਫੜ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਆਂਢੀ ਖੁਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣਗੇ, “ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ।” ਪਰ ਦੁੱਖ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਦੱਸ ਦੇਵੇਗੀ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਦੇਖਣਾ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਆਪ ਦੁਖੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੀ ਵੰਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਅਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਅਜਿਹੇ ਆਨੰਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਰਖਾ ਉੱਠ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਈਰਖਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕੁਝ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਇੰਨਾ, ਅਸੀਮ—ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰੇ? ਉੱਥੋਂ ਕੇਵਲ ਕਰੁਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਆਮ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਰੁਣਾ ਉੱਠ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇਗਾ, ਉਹੀ ਕਰੇਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧੇ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ।

ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕੋਟੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਾਅ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਗਾਲੀ ਨਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਾਲੀ ਨਾ ਦੇਵੇ”—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗਾਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। “ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੇ”—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ। “ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦਿਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਗੇ”—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੁਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਹਿੰਸਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹਿੰਸਕ ਮਨੁੱਖ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ-ਭਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਧੋਖਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧੋਖਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਔਖਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ—ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਔਖਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਆਪ ਹੀ ਚਲਾਕੀ, ਨਫ਼ਰਤ, ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ, ਹਿੰਸਾ, ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਹੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਉਸੇ ਖੇਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਨਕਲ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਐਸੀ ਫੈਕਟਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਐਸੀ ਫੈਕਟਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਪ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸੇ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਉਸੇ ਹੀਨਤਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਦੌੜ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਲੋਕ, ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਦੌੜ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਪਾਗਲਪਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਪਾਗਲਪਨ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਾਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਪਾਗਲਖਾਨਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਾਗਲਪਨ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਥੋਪਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਐਸੀ ਨੀਂਹ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਬਚਾਏ, ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਥੋਪੇ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਜ ਬਿਮਾਰ ਸੀ, ਹਰ ਨਵੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਐਸੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੰਘੇ। ਪਿਤਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੈਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ?” ਅਦਾਲਤ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੈਂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ?” ਉਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਪੀੜਤ ਸਨ।

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ “ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ” ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਿਉਂ ਕਹਿਣਾ? ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਉਹੀ ਬਿਮਾਰੀ—ਕੌਣ ਮੁੰਡਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਕੁੜੀ ਹੈ, ਕੌਣ ਔਰਤ ਹੈ, ਕੌਣ ਮਰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਮੁਲਾਂਕਣ—ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥੋਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕੌਣ ਔਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਮਰਦ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ। ਕੌਣ ਔਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਮਰਦ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਹੈ? ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਿਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਪੀੜਤ ਹੈ।

ਪੂਰੀ ਬਣਤਰ ਉਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਬਣੋ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਮਾਰੋਹ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ ਚਾਂਸਲਰ ਮੰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰਕਸ ਦੇ ਮਸਖਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਐਨੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੱਸ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਗਲਪਨ ਹੈ?” ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਕੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਨੂੰ ਸਰਕਸ ਦੇ ਮਸਖਰੇ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟੋਪੀ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ—ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵੰਡਦਾ ਹੋਇਆ!

ਜੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣੀ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ! ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਬੇਅੰਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਮੂਰਖਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਉੱਥੇ ਵੀ ਤਮਗੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਖੇਡ ਖੇਡੇ ਜਾਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਰਸਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ-ਤੰਤਰ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਯਤਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣ, ਉਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਯਤਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੱਕ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਮਨਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਕੂਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਦਿਓ; ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਗਠਕ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਹ ਸਮਾਜ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਲਈ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਵੀ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਰਚ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ—ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਹਾਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਪਤੀ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਰਾ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਭੈਣ ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉੱਭਰੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ, ਗੈਰ-ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਾ ਦੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਧਨ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦੀ, ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿਓ। ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬੰਧਨ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਨਫ਼ਰਤ, ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਅੱਜ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ: ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਸਾਲ ਕੋਈ ਸੁਖਦਾਈ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਬੇਚੈਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਜੇ ਕੁਝ ਹਿੰਮਤੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਧੱਕਾ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਹਿੱਲੇਗਾ, ਢਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਢਾਂਚੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਔਖਿਆਈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।

ਪਰ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਲਾਇਨ ਨਾ ਬਣਨ ਦਿਓ। “ਸਮੱਸਿਆ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ”—ਨਹੀਂ। ਸਮੱਸਿਆ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਾਰਥਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ, ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਏ, ਆਨੰਦ ਲੱਭਿਆ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਆ।

ਪੂਰੇ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਆਰਥਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਦੇਖਣਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਵਿੱਚ—ਜਾਣਦਿਆਂ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ—ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਇਕੋ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।

ਹਾਂ—ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਸਾਡੇ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਲਣਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ—ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ—ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਇੰਨਾ ਜਟਿਲ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਭੀੜ ਲਈ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਭੀੜ ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਲਈ ਗੱਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਓ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ। ਅੱਗ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੀਵਾ ਦੂਜੇ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੌ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸੰਚਾਰ ਸਿੱਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਾ ਅਤੀਤ ਝੂਠੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ; ਭਵਿੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕੀਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਸਕੀਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕੀਏ—ਇਕ ਜਾਗਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਖਣ: ਇਹ ਉਸ ਕਾਰਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਇਹੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਸਕੀਏ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਾਗ ਪੈਣ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇਵੇਗਾ।

ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੀ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਅਕਸਰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੀ: ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਗਲਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਅਤੀਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗਲਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਨਵਾਂ ਭਵਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਤੱਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰਾ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਸੁਨਹਿਰਾ ਯੁੱਗ ਜੋ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। “ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਸੀ; ਅਸੀਂ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ ਹੈ।” ਜਦਕਿ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਫ਼ਰਾਤਫ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਜਗਾ ਸਕੀਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨ ਲਈ ਜਗਾ ਸਕੀਏ, ਉਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਨ ਲਈ—ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਬੀਜ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅੱਗ ਫੈਲਾ ਸਕੀਏ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ—ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉੱਭਰ ਆਵੇ, ਜਿਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਤੋਂ ਉਕਤਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਕਤਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਹ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਜੋਂ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਦਰੋਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੋ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮੌਤ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ—ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ—ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?” ਅੱਜ ਹਿੱਪੀ, ਬੀਟਲਜ਼, ਬੀਟਨਿਕ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਨੌਕਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਕਿਉਂ ਹਾਸਲ ਕਰੀਏ? ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?” ਇਹ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇ ਸਨ।

ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਬਾਲ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇਕ ਛਾਲ ਮਾਰੇ—ਉਸ ਛਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ, ਜਦੋਂ ਬਾਂਦਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਗਏ। ਉਹ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ; ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਬਾਂਦਰ ਹੀ ਰਹੇ। ਇਹ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਅਗਲੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਛਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ: ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੋਂ, ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਅਤੇ ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵੇਗੀ।

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਘਟਿਆ।

ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ। ਮਨੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ, ਨੈਤਿਕਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, “ਆਹ, ਹਾਂ, ਇਹੀ ਤਾਂ ਗੀਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।” ਉਹ ਨਵੇਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੁੜ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: “ਠੀਕ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ”—ਅਤੇ ਗੱਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਲੀ ਹਨ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਈਏ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹੀਏ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿੱਧਾ ਦੇ ਦਈਏ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਤਿ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ?

ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾ ਸਕੀਏ—ਅਤੇ ਇਹ ਔਖਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: ਕੀ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੀਤਾ ਹੀ ਬੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਦੁਹਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ, ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨੰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਅਜੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਅਤਿ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਧੂੜ ਕਿਵੇਂ ਪੂੰਝੇ—ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ’ਤੇ ਜਮਦੀ ਆਈ ਹੈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਨੂੰ ਲਕਸ ਸਾਬਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,” ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, “ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ—ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰੇਡੀਓ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਛਾਪਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਲਕਸ ਟਾਇਲਟ ਸਾਬਣ ਚੰਗਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ‘ਮੈਨੂੰ ਲਕਸ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’ ਬੋਲ ਤੂੰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਲਕਸ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, “ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੋਜਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ? ਇਹ ਵੀ ਉਹੀ ਲਕਸ-ਸਾਬਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੈਂ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ? ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਤੂੰ ਕਦੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਝੁਕਦਾ? ਤੂੰ ਮਸਜਿਦ ਜਾਂਦਾ।” ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਤੱਕ ਝੰਜੋੜਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ।

ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹਾਂ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੰਚਾਰ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦਾ, ਸੋਚਣ ਦਾ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣਗੇ—ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਅਸੰਸਕਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਕੁੱਲ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ’ਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਦਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਉਸੇ ਖ਼ਸ਼ਣ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਨਾ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਨਾ ਸਰੀਰ। ਜੋ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਾਂ।

ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਜਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਚਾਰ ਉੱਨਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ; ਸਾਡਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਸੱਚਾਂ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਅਤੇ ਮਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ—ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੇਵਲ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਤਦੋਂ ਸੰਚਾਰ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਚਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਿਆਨਮਈ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਸਮਝਣਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਜਿੰਨਾ ਕੀਮਤੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਸਮਝ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਝ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਵਾਦ—ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਲਝਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਧੀ ਉਤਰਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਿੱਧੀ ਸਮਝ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਲਗਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ?

ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਹੁਣ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਲਿਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, “ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੈਂ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ: ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਨੀਵਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ; ਜੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ “ਸਿੱਖਿਆ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਇਹ ਬੱਚਾ, ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚੇਗਾ, “ਮੈਂ ਇਹੀ ਹਾਂ।” ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇਸ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣਾ। ਕੀ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ? ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਹੈ—ਕੀ ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ? ਕੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ? ਜੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਜਗਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪਲ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਪਰੇ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਾਂ, ਅਲੱਗ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਪਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਇਹ ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।” ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਥੱਕ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਏ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਇੱਕ ਦੂਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੱਖਰੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੂਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਮਝ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਰਮਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਾਸਤੇ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ? ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਨਮਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇਸ ਪਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ—ਨੱਬੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ—ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੇ ਦਿਮਾਗ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮਨ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਉਤਪਾਦ ਹੈ।

ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਹੈ: ਮਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਜਲਦੀ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੇ ਜਾਂ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਨ ਹੈ—ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਮਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਣਗੇ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਐਸੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ: ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਮੈਂ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੱਪੜੇ ਇੱਕ ਦਰਜ਼ੀ ਨੇ ਸਿਲੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਖਰੀਦੇ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ। ਇਹ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਹਨ।

ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੋੜੇ ਤੋਂ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਸਾਡੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੋਣਗੇ। ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਡੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਕੱਪੜੇ—ਸਰੀਰ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਮਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਣਾ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਸਾਹਮਣਾ ਉਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਸ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਾ ਕਹੋ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਕਹੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹਨ।

ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿੱਖੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਜਰਮਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅੰਤਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦਿਮਾਗ ਵੀ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਮਾਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹਰੇਕ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹਨ: ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਕੋਈ ਤਾਕਤਵਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਅੰਤਰ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਹਾਂ।

ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ। ਕੇਵਲ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਾਨੂੰ ਐਸੇ ਸਮਾਜ, ਐਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਐਸੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ: ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਜੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ, ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੈ: ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸਾਰਭੂਤ, ਅਸਤਿਤਵਮਈ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਰਭੂਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ; ਵੱਖਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

ਸਮਾਧੀ ਲਈ “ਸਾਧਨਾ-ਪਥ” ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ “ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ ਪੰਖ” ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਹਿੰਸਾ ਲਈ “ਅਹਿੰਸਾ-ਦਰਸ਼ਨ” ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।