🌐 AI-translated to Gujarati from Osho Live's English page. View the original.
ઓશો મૃત્યુ વિશે એવી રીતે બોલ્યા જે રીતે અન્ય કોઈ આધુનિક ગુરુએ બોલવાની હિંમત કરી નહોતી: મુક્તપણે, પ્રસન્નતાપૂર્વક, લગભગ કોમળતાથી. તેમના communeમાં મૃત્યુનું સ્વાગત ગાન સાથે કરવામાં આવતું. તેમનું શિક્ષણ દૂર જોવાની વૃત્તિની સીધી વિરુદ્ધ દિશામાં જાય છે — તેઓ આગ્રહપૂર્વક કહેતા કે માત્ર એવું જીવન જ સંપૂર્ણપણે જીવી શકાય, જેણે મૃત્યુ સાથે શાંતિ કરી હોય, અને મૃત્યુનો ભય ખરેખર ન જીવાયેલા જીવનની બારણે થતી ટકોર છે.
નીચેના અંશો તેમના અંગ્રેજી અને હિન્દી પ્રવચનોમાંથી લેવામાં આવ્યા છે; દરેક સંપૂર્ણ અધ્યાય સાથે જોડાય છે.
— મૃત્યુ —
ઓશો, શું મનુષ્ય મૃત્યુના મોઢા સામે પણ હસી શકે?
નરેન્દ્ર, તે નિર્ભર છે. એવા લોકો છે જેઓ જીવન તેમના પર પોતાના બધા આનંદની વર્ષા કરી રહ્યું હોય ત્યારે પણ હસી શકતા નથી; તેઓ ગંભીર, નિસ્તેજ, મૃતવત્ રહે છે. ફૂલો તેમના પર વરસતાં રહે છે; તેઓ એ ફૂલો તરફ જોતા નથી, તેઓ કૃતજ્ઞતા અનુભવતા નથી. તેઓ કૃતજ્ઞતાની ભાષા સંપૂર્ણપણે ભૂલી ગયા છે. તેઓ હસવાનું ભૂલી ગયા છે. પરંતુ જે માણસ સજાગ અને જાગૃત છે, જે માણસ સાચા અર્થમાં મનુષ્ય છે -- એકીકૃત, કેન્દ્રિત, ધરતી સાથે જોડાયેલો -- તે મૃત્યુના ચહેરા સામે પણ હસશે. જ્યારે મન્સૂરને મારી નાખવામાં આવી રહ્યો હતો ત્યારે તે હસ્યો. તે એટલા જોરથી હસ્યો કે જે લોકો તેને મારી રહ્યા હતા તેઓ પોતાની જિજ્ઞાસા રોકી શક્યા નહીં. તેમણે પૂછ્યું, "મન્સૂર, વાત શું છે? શું તું પાગલ છે કે શું? તું કેમ હસી રહ્યો છે?" તેણે કહ્યું, "હું એટલા માટે હસી રહ્યો છું કે તમે કોઈ બીજાને મારી રહ્યા છો.
ઓશો, શું વ્યક્તિનું મૃત્યુ અગાઉથી નિશ્ચિત હોય છે, કે પછી તે આકસ્મિક હોય છે—જેમ કે કોઈ અકસ્માતને કારણે?
બન્ને સાચું છે. એક અર્થમાં મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—એ રીતે નિશ્ચિત, જેમ બજારમાંથી ખરીદેલી ઘડિયાળ સાથે ગેરંટી આવે છે કે તે દસ વર્ષ ચાલશે. પરંતુ જો તમે ઘડિયાળનો યોગ્ય ઉપયોગ કરો અને તેની સારી રીતે સંભાળ રાખો, તો તે વીસ વર્ષ ચાલી શકે છે. તેને આમતેમ ફેંકો, તોડી નાખો, તો કદાચ તે પાંચ દિવસ પણ ન ટકે. મનુષ્યનું શરીર એક યાંત્રિક વ્યવસ્થા છે. આત્મા મરતો નથી; માત્ર શરીર મરે છે, અને શરીર સંપૂર્ણપણે યાંત્રિક છે. જ્યારે બાળક જન્મે છે, ત્યારે માતા-પિતા પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલા જનનકોષોથી બનેલા શરીરમાં એક ચોક્કસ આંતરિક ક્ષમતા હોય છે—તે કેટલો સમય ચાલી શકે. તે એટલો સમય ટકી શકે છે. પરંતુ ખૂબ કાળજી અને યોગ્ય જીવનચર્યાથી તે એકસો પચ્ચીસ વર્ષ સુધી ચાલી શકે છે; ખરાબ સંભાળથી તે પંચોતેર વર્ષની ઉંમરે પણ સમાપ્ત થઈ શકે છે. તેથી ઉંમર શરીરની છે; આત્માની કોઈ ઉંમર નથી. તેથી ઉંમરનો પ્રશ્ન નથી…
ઓશો, દ્વારકા કેમ્પમાં તમે કહ્યું હતું કે ધ્યાન અને samadhi એ મૃત્યુની અવસ્થામાં સ્વૈચ્છિક, સભાન પ્રવેશ છે, જેના દ્વારા મૃત્યુનો ભ્રમ વિલીન થઈ જાય છે. ત્યારે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: મૃત્યુનો ભ્રમ કોને થાય છે? શું તે શરીરને થાય છે કે ચેતનાને? કારણ કે શરીર માત્ર એક સાધન છે, તેથી તેમાં ભ્રામક જાગૃતિ હોઈ શકે નહીં; અને ચેતના ભ્રમિત થાય તેનું પણ કોઈ કારણ નથી. તો પછી ભ્રમની આ ઘટનાનું કારણ અને આધાર શું છે?
તેમણે સમાચાર મોકલ્યા. તે ખૂબ નારાજ થઈને આવી. “આ એની એ જ જૂની આદત છે,” તેણે કહ્યું. “એ ઘરડો થઈ ગયો છે, પણ એ આદત છોડી નથી. મૃત્યુ સમયે પણ તે તોફાન ઊભું કરશે.” તે એક લાકડી લઈને આવી, તેને જમીન પર પછાડી અને કહ્યું, “આ શેતાની બંધ કર! જો મરવું જ હોય, તો ઠીક રીતે મરી જા!” તે માણસ હસ્યો, નીચે આવ્યો અને કહ્યું, “હું તો થોડું રમતો હતો—જોવું હતું કે તેઓ શું કરશે. હવે હું ઠીક રીતે, રૂઢિપ્રમાણે મરીશ.” પછી તે સૂઈ ગયો અને મરી ગયો. તેની બહેન જતી રહી અને કહેતી ગઈ, “સારું, હવે ક્રિયાકર્મ પૂરું કરો. દરેક વસ્તુ માટે એક યોગ્ય રીત હોય છે; બધું યોગ્ય રીતે કરો.” મૃત્યુ વિશેનો આપણો ભ્રમ એક સામાજિક ભ્રમણા છે. તેને તોડી શકાય છે. તેને તોડવા માટેની પદ્ધતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ છે. અને જો કોઈ બીજું તમારા માટે તેને ન તોડે, તો પણ જેણે થોડું ધ્યાન કર્યું છે તે મૃત્યુના સમયે પોતે જ તેને તોડી નાખશે. કોઈ બાહ્ય મદદની જરૂર નથી.…
ઓશો, જીવન પ્રત્યે જાગૃત રહેવા માટે શું મૃત્યુનો ભય જરૂરી છે?
મેં મૃત્યુના ભય વિશે વાત કરી નહોતી, કારણ કે મૃત્યુનો ભય હોવાનો અર્થ પણ શું છે? એ જાણવું આવશ્યક છે કે મૃત્યુ છે. જે આ જાણતો નથી તે જ ભયભીત છે. ભયભીત થવાનો અર્થ એ છે કે આપણે એ ધારણા લઈને ફરીએ છીએ કે કોઈક દિવસે આપણે મરી જઈશું—જેને આપણે અત્યારે જીવન માનીએ છીએ તે છીનવી લેવામાં આવશે. તેથી ભય એ છે કે મૃત્યુ આપણું જીવન છીનવી શકે છે. ભય આ જ છે. પરંતુ જો તમને ખબર પડે કે તમે પહેલેથી જ મરી ગયા છો, તો પછી ડરવાનું શું છે? જો તમે જોઈ શકો કે તમે દરરોજ મરી રહ્યા છો, કે તમારામાંથી એટલું બધું પહેલેથી જ મરી ચૂક્યું છે, તો પછી ડરવાનું શું છે? જ્યાં સુધી જેને તમે જીવન માનો છો તે તમને જીવન તરીકે દેખાય છે, ત્યાં સુધી મૃત્યુનો ભય દેખાય છે. અને જો આ જ વસ્તુ મૃત્યુ તરીકે દેખાવા લાગે, તો મૃત્યુનો ભય ક્યાં રહ્યો…
ઓશો, મૃત્યુમાં પણ જાગૃત રહેવા—અથવા ધ્યાનમાં સજાગ મૃત્યુનું સફળતાપૂર્વક આયોજન કરવા માટે—સાધકે શરીર-તંત્ર, શ્વાસ-તંત્ર, શ્વાસની સ્થિતિ, પ્રાણની સ્થિતિ, બ્રહ્મચર્ય, સંકલ્પશક્તિ વગેરે અંગે કઈ તૈયારીઓ કરવી જોઈએ? કૃપા કરીને આ પર વિગતવાર પ્રકાશ પાડો.
પરંતુ સિનેમા હૉલમાં પણ, જ્યાં તે સહેલું છે કારણ કે ત્યાં બધું જ પડછાયાઓ છે, આપણે સાક્ષી બનીને રહેતા નથી. બહાર નીકળતા લોકોના રૂમાલો તપાસીએ, તો આપણને ખબર પડે કે કેટલાં રડ્યાં હતાં. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે પડદા પર કશું જ નથી—માત્ર પ્રકાશ અને પડછાયો છે. છતાં ત્યાં બધું “બને” છે, અને આપણે સહભાગી બની જઈએ છીએ. ફિલ્મ જોતી વખતે તમે માત્ર દર્શક છો એવું ભૂલથી પણ માનશો નહીં—તમે સહભાગી બની જાઓ છો. કોઈ તમને પ્રસન્ન કરે છે, કોઈ તમને વિમુખ કરે છે; તમે તાદાત્મ્ય સાધો છો. જો આપણે ફિલ્મના સાક્ષી પણ બની શકતા નથી, તો જીવનમાં સાક્ષી કેવી રીતે બનીશું? જીવન પણ ફિલ્મ કરતાં બહુ વધુ કંઈ નથી. ઊંડાણમાં, પડદા પર કિરણોની રમતની જેમ, જીવન વિદ્યુત કણોની રમત છે. જો તમે શરીર અથવા દીવાલને તેના અંતિમ ઘટક સુધી વિભાજિત કરો, તો તમને માત્ર વિદ્યુત કણો જ મળે છે. પડદા અને આની વચ્ચેનો તફાવત મોટો નથી—ત્યાં દ્વિ-પરિમાણીય, અહીં ત્રિ-પરિમાણીય.…
ઓશો, કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામ્યા પછી દરેક જણ તેની પ્રશંસા શા માટે કરે છે—એ લોકો પણ, જેમણે આખી જિંદગી તેની નિંદા કરવામાં વિતાવી હોય? રહસ્ય શું છે?
તમે પૂછો છો, “કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામ્યા પછી લોકો તેની પ્રશંસા શા માટે કરે છે?” તેમને કરવી જ પડે છે. એટલા માટે લગ્નોમાં લોકો આશીર્વાદ અને અભિનંદન આપે છે. વડીલો આશીર્વાદ મોકલે છે, સમકાલીનો શુભેચ્છાઓ મોકલે છે—કારણ કે એ બિચારો તો મરેલો જ સમાન છે! પૂરું થયું! અંત આવી ગયો. તેઓ કહે છે કે જ્યારે કીડી મરવાની હોય ત્યારે તેને પાંખો ઊગી નીકળે છે—તો સારું, લગ્નની પાંખો ફૂટી નીકળી છે; કીડી પોતાના અંતની નજીક છે! હવે પછી કોઈ ભવિષ્ય નથી. આગળ માત્ર અંધકાર છે. એટલે બધા અભિનંદન અને આશીર્વાદ અત્યારે જ આપી દો. અંતિમ વિદાય આપો: “ભાઈ, હવેથી વાત તારી અને ભગવાન વચ્ચે છે!” એટલા માટે તમે મહાત્માઓ અને સંતોને આટલું બધું સન્માન આપો છો—એ બિચારાઓ તો મરી ગયા છે! પહેલેથી જ મરી ગયા છે! ચાલતી લાશો! જો તમે તેમનો આદર ન કરો, તો બીજું શું કરી શકો? તેમની સાથે કરવા માટે બીજું કંઈ બાકી રહ્યું નથી. જો તેઓ જીવતા હોત, તો તેમની સાથે સંબંધ રાખવાની બીજી રીતો હોત. હવે તમે માત્ર એટલું જ કરી શકો છો કે જેટલી બને તેટલી શ્રદ્ધા દર્શાવો…
જ્યારે હું મૃત્યુ અને આત્મહત્યા વિશે ચિંતન કરું છું ત્યારે શું થાય છે?
"મૃત્યુનું ચિંતન કરવું એટલે એ અનુભવવું કે એકમાત્ર સાચી મુક્તિ મન અને અહંકારને સમર્પિત કરવામાં રહેલી છે, કારણ કે તે સમર્પણમાં પુનર્જન્મ થંભી જાય છે અને સ્વતંત્રતાનો આરંભ થાય છે."
મૃત્યુ શું છે?
"મૃત્યુ અંત નથી, પરંતુ એક રૂપાંતરણ છે; બીજ વૃક્ષ બને છે તેવી જ રીતે, જીવન માત્ર પોતાનું સ્વરૂપ બદલે છે, કારણ કે વાસ્તવિક કંઈ પણ ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી."
મૃત્યુ પ્રત્યેનો અભિગમ શું છે?
"મૃત્યુ સૌથી મોટો વિનોદ છે, અહંકારનો એક ભ્રમ; જ્યારે તમને અનુભૂતિ થાય છે કે તમે અસ્તિત્વ સાથે એક છો, ત્યારે ભય વિલીન થઈ જાય છે અને તમે મૃત્યુશીલતાના વિચાર પર જ હસી શકો છો."
જીવનમાં જે સર્વોચ્ચ છે તેને મૃત્યુ કેમ કહેવામાં આવે છે?
"મૃત્યુ કોઈ શત્રુ નથી, પરંતુ જીવનની પરાકાષ્ઠા છે, અસ્તિત્વના શ્વાસગ્રહણને પૂર્ણ કરતો ઉચ્છ્વાસ છે; તેને સચેતન રીતે સ્વીકારવાથી તે દિવ્ય તરફનું દ્વાર ખોલે છે."
મૃત્યુના મારા ભય પર કાબૂ મેળવવા માટે મારે શું કરવું જોઈએ?
"મૃત્યુને જીવનના સ્વાભાવિક ભાગ તરીકે સ્વીકારો, કારણ કે તે અંત નથી પરંતુ અસ્તિત્વની નિરર્થક દોડમાંથી એક શાંતિપૂર્ણ મુક્તિ છે. મૃત્યુને સ્વીકારીને, તમે ખરેખર જીવવાનું શીખો છો."
શું મૃત્યુ ખરેખર માત્ર શરીર માટે જ છે?
"મૃત્યુ માત્ર બાહ્ય આવરણનો ત્યાગ છે; તમારું સાચું તત્ત્વ, આંતરિક જીવન-બીજ, ક્ષયથી પર છે અને પ્રેમ તથા સમર્પણમાં ખીલે છે."
તમારા પિતાના મૃત્યુનું શું મહત્ત્વ છે?
"મૃત્યુ અંત નથી પરંતુ શાશ્વતતામાં એક સચેત સંક્રમણ છે, જીવનનો એક ઉત્સવ છે, જે ઊંડા ધ્યાનના પ્રકાશમય સ્વભાવને પ્રગટ કરે છે."
શું ધ્યાન કરવા પ્રત્યેની અનિચ્છા મૃત્યુની વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવાનો ઇનકાર હોવાને કારણે છે?
"ધ્યાન કરવા પ્રત્યેની અનિચ્છાનું મૂળ મૃત્યુના ભયમાં છે, કારણ કે ધ્યાન અહંકારના મૃત્યુને જાગૃતપણે સ્વીકારવું છે, જે ભયને પુનર્જન્મના પરિચિત માર્ગમાં રૂપાંતરિત કરે છે."